Framfarir í jafnréttismálum eru allt of hægar, líkt og niðurstöður rannsókna Rannsóknaseturs um jafnrétti í efnahags- og atvinnulífi hafa ítrekað sýnt. Nýtt alþjóðleg verkefni, sem Margrét Vilborg Bjarnadóttir, dósent við University of Maryland og rannsakandi við setrið leiðir, skoðar hvernig gögn og gagnadrifnar ákvarðanir geta stutt við og leitt til aukins jafnréttis.
Margrét Vilborg, og David Ross sem eru rannsakendur setursins eru hluti af fjögurra manna hópi vísindafólks frá University of Maryland, Wharton, University of Alabama og University of Florida sem hefur það að markmiði að setja fram metnaðarfulla rannsóknardagskrá um hvernig aðferðir rekstrar- og ákvörðunarfræða geti stuðlað að heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna nr. 5 um jafnrétti kynjanna. Útgangspunkturinn er sláandi. Samkvæmt tölum Sameinuðu þjóðanna og gögnum rannsóknasetursins gæti, miðað við núverandi þróun, tekið 140 ár að ná jafnri stöðu kynjanna í leiðtogahlutverkum á vinnumarkaði og 286 ár að loka glufum í lagalegri vernd kvenna.
Hópurinn spyr því í raun annarrar spurningar en oft hefur verið gert í jafnréttisrannsóknum: hvernig þarf að hanna kerfi fyrirtækja og samfélags þannig að þau framleiði ekki ójöfnuð aftur og aftur? Þar liggur einmitt sérþekking Margrétar Vilborgar. Hún hefur um árabil unnið að rannsóknum á launajafnrétti og notkun gagna til að greina og leiðrétta kynbundinn launamun. Hún er sérfræðingur í launajafnrétti, gagnadrifinni ákvarðanatöku og jafnréttisgreiningum. Hún er jafnframt meðstofnandi PayAnalytics og hlaut fálkaorðuna fyrir störf sín að jafnréttismálum.
Þegar gervigreind lærir af fortíðinni
Eitt stærsta viðfangsefni hópsins snýr að gervigreind á vinnumarkaði. Gervigreind er í vaxandi mæli notuð við ákvarðanir sem geta ráðið miklu um efnahagslega stöðu einstaklinga, til dæmis við yfirferð starfsumsókna, launaákvarðanir og úthlutun verkefna. En þar leynist grundvallarvandi. Ef gervigreind er þjálfuð á ákvörðunum fortíðarinnar getur hún þá líka lært mismunun fortíðarinnar. Hópurinn bendir á að gögn um ráðningar séu til dæmis ófullkomin að eðlisfari. Við vitum hvernig þeim sem voru ráðnir vegnaði, en vitum ekki hvernig umsækjandanum sem var hafnað hefði vegnað í starfinu. Ef fyrri ákvarðanir báru í sér kynjahalla verður gagnasafnið sjálft því skekkt. Líkan sem lærir af slíkum gögnum getur tekið skekkjuna upp og magnað hana þegar það er notað í stórum stíl. Þetta getur haft afleiðingar langt út fyrir einstaka ráðningu. Hópurinn bendir sérstaklega á svokallað broken rung-vandamál: þegar konur komast síður en karlar yfir fyrsta þrepið inn í stjórnunarstöður safnast munurinn upp eftir því sem ofar dregur í skipuritum fyrirtækja.
Markmiðið er því ekki einfaldlega að spyrja hvort reiknirit sé „hlutdrægt“ eða „óhlutdrægt“. Rannsaka þarf allt ákvarðanakerfið þar sem manneskja og gervigreind vinna saman, hvaða upplýsingar reikniritið fær, hvernig ráðleggingar þess eru settar fram, hvenær stjórnandi víkur frá þeim og hvort slík inngrip dragi úr eða auki kynjamun.
Frá launajafnrétti til þriggja alþjóðlegra áskorana
Verkenfið nær þó mun lengra en inn á vinnustaðinn. Hópurinn skilgreinir þrjár „grand challenges“ þar sem aðferðir rekstrar- og ákvörðunarfræða geti haft sérstaklega mikil áhrif. Hópurinn leggur til að sérstaklega verði skoðað réttlát ákvarðanakerfi manns og gervigreindar á vinnumarkaði, aðgerðir gegn mansalsnetum og hönnun stafrænna miðla sem dregur úr kynbundnu ofbeldi á netinu. Sameiginlegi þráðurinn er að líta á jafnrétti ekki eingöngu sem markmið eða mælikvarða heldur sem hönnunarverkefni, enda líkt og bent hefur verið ítrekað á í fyrri rannsóknum innan setursins þá snýst jafnrétti um ákvörðun og stefnu. Á samfélagsmiðlum snýst vandinn til dæmis ekki aðeins um að greina hvort einstök færsla sé skaðleg. Kerfin þurfa að ákveða, á gríðarlegum hraða og umfangi, hvaða tilkynningar fá forgang, hvenær mannlegur yfirlesari kemur að málinu og hvernig vegið er saman tjáningarfrelsi og vernd gegn skaða. Hópurinn lýsir þessu sem einni af mikilvægustu rekstraráskorunum stafrænnar samtíðar.
Sama hugsun er síðan yfirfærð á baráttuna gegn mansali. Þar er markmiðið að nýta gögn, vélnám og netagreiningu til að finna og rjúfa síbreytileg mansalsnet, án þess að missa sjónar á því að „hnútarnir“ í líkaninu eru raunverulegt fólk og velferð þolenda verður að vera í miðju ákvarðanatökunnar.
Jafnrétti sem rekstrarlegt viðfangsefni
Kjarninn í rannsóknarsókninni er þannig ögrandi en einföld hugmynd. Kynjamisrétti er ekki aðeins félagslegt, lagalegt eða pólitískt vandamál. Það er líka rekstrarlegt vandamál.
Ráðningarferli, launakerfi, reiknirit, stafrænir miðlar og önnur kerfi úthluta tækifærum og takmörkuðum gæðum á hverjum degi. Þau eru hönnuð af fólki og því er líka hægt að endurhanna þau. Þessi nýja rannsókn veltir því upp, ef hægt er að mæla hvernig kerfi skapa ójöfnuð, er þá hægt að endurhanna þau þannig að jafnrétti verði innbyggt í ákvarðanatökuna? Það er spurning sem verður sífellt mikilvægari eftir því sem fleiri ákvarðanir um störf, laun, sýnileika og tækifæri færast frá einstaklingum yfir í gagnadrifin kerfi.